Lavanta, göz alıcı rengi, muhteşem kokusu, tedavi edici ve kozmetik özellikleri ile çok eski zamanlardan beri aromaterapinin en çok kullanılan bitkilerinden biri olmuş, bir arada görsel şölen yaratan çiçekleri ile süs ve çit bitkisi olarak tercih edilmiş, son zamanlarda ise tıbbi lavanta türü gıdalara lezzet ve aroma katmak için kullanılır olmuştur.
Lavanta, Lamiaceae /Labiatae familyasına ait, uçucu yağı bugün dünyada en fazla üretilen uçucu yağlardan biri olan ekonomik değeri yüksek bir bitkidir. Lavanta bitkisinin dünyanın farklı bölgelerinde doğal olarak yetişen birçok türü bulunmakta, Fransa, Bulgaristan, İtalya, Yunanistan, İngiltere, ABD, Avusturya, Rusya ve Kuzey Afrika’nın birçok ülkesinde ise yoğun olarak kültürü/yetiştiriciliği yapılmaktadır.
Lavanta bitkisinin dünyada kültürü yapılan 5 önemli türü bulunmaktadır. Bunlar:
- Lavandula angustifolia veya Lavandula officinalis veya Lavandula vera – İngiliz lavantası (gerçek lavanta, tıbbi lavanta olarak da anılır) Lavandula angustifolia türünün en bilinen 7 çeşit lavantası: “Sevtopolis”, “Drujba”, “Yubileina”, “Hemus” , “Hebar”,”Raya”ve “Karlovo”.
- Lavandula dentata-Fransız lavantası
- Lavandula stoechs-İspanyol lavantası
- Lavandula latifolia veya Lavandula spica (Spike lavantası)- Geniş yapraklı Portekiz lavantası
- Lavandula intermedia veya Lavandula hybrida veya Lavandin – (Lavandula angustifolia ve Lavandula latifolianın melezlenmesi ile oluşur, hibrit veya melez lavanta olarak da anılır)
Lavanta bitkisinin ekonomik olarak faydalanılan kısmı çiçekleridir. Lavanta çiçeklerinin en önemli etken maddesi ise renksiz ve hafif sarı renkte olan uçucu yağıdır. Dünyada üretilen lavanta uçucu yağlarının büyük bir kısmı parfümeri ve kozmetik endüstrilerinde kullanılmaktadır. Lavanta uçucu yağı aynı zamanda antiseptik, antienflamatuvar (iltihap kurutucu), analjezik (ağrı kesici) antifungal (mantarlara karşı kullanılan), antibakteriyel (bakterilere karşı kullanılan)ve hücre yenileyici özelliklere sahiptir (Biesiada et al., 2008) ve ilaç sanayinde merkezi sinir sistemini düzenleyici ilaçların bileşiminde ve bazı preparatlara koku vermek amacı ile kullanılmaktadır. Bunun yanında, hem duygusal hem de fiziksel olarak iyileştirmeye ve dengelemeye yardımcı olmak için alternatif bir bütünsel tedavi şekli olan aromaterapide en çok kullanılan uçucu yağ lavanta uçucu yağıdır.
Lavanta uçucu yağında bulunan en önemli iki bileşen linalil asetat ve linaloldür. Lavanta uçucu yağı içinde linalil asetat oranı %20 ile %60, linalool oranı ile %20 ile %35 arasında bulunur. Linalil asetat bileşeninin uçucu yağın içerisindeki oranının yüksek olması yağa kozmetik ve özellikle parfümeri endüstrisinde kullanımı açısından değer kazandırken, linalol ise sedatif (yatıştırıcı) etkiye sahiptir ve ilaç endüstrisinde linalool oranı yüksek olan lavanta uçucu yağları kullanılmaktadır (Yusufoğlu et al., 2004; Sönmez et al., 2018). Lavanta ucucu yağı içindeki diğer etken madde olan cineole yine ilaç endüstrisinde uyarıcı ve balgam söktürücü olarak yer almaktadır.
Lavanta ucucu yağı içinde bulunan bileşenlerden bir diğeri olan kâfur (camphor) belli bir oranın üzerinde (Avrupa farmakopesine göre üst sınırı % 1,2’dir) yer aldığı uçucu yağın dahili kullanımı durumunda insan sağlığına zararlı olduğu için, lavandin gibi içeriği bubileşenden zengin olan uçucu yağlar ilaç ve gıda endüstrisinden daha çok insektisit endüstrisi için değerlidir.
Lavanta türlerinden başlıca 3 farklı tipte uçucu yağ elde edilmektedir.
- VI. Lavandula angustifolia türünden elde edilen uçucu yağ: Lavender yağı
- VII. Lavandula hybrida türünden elde edilen uçucu yağlar: Lavandin yağı
- VIII. Lavandula latifolia türünden elde edilen uçucu yağlar: Spike Lavender yağı
Dünyada ticari anlamda en fazla üretilen lavanta yağı, melez bir tür olan Lavandula hybrida’dan elde edilen lavandin yağıdır. En kaliteli lavanta yağı ise Lavandula angustifolia türünden elde edilen lavender yağıdır. Lavender yağını, lavandin yağından ayıran temel özellik lavender yağında kafur bulunmaması veya belirtilen sınırların çok altında olması, bu nedenle hem ilaç, gıda, kozmetik ve parfümeri endüstrilerinde tercih edilmesidir. Gıda endüstrisinde Lavandula angustifolia cinsi lavanta çiçekleri ve lavender yağı içecekler, dondurma, şekerlemeler, çikolatalar ve unlu ürünlerde, çay ve kahvelere katılarak, hatta şeflerin ana yemeklerini süsleyerek modern mutfaklarda yerini almaktadır. Lavandini daha çok başta sabun olmak üzere deterjan ve temizlik malzemelerinin üretiminde ürünlere hoş bir koku kazandırmak amacıyla kullanılır. Lavandula dentata ve Lavandula stoechas türleri ise göz alıcı renkleri, hoş kokuları ile süs ve çit bitkisi olarak peyzajcılıkta kullanılmaktadır. Bu amaçla özellikle Kuzey Afrika ülkelerinde yaygın şekilde üretimi yapılmaktadır (Beus, 2006).
Turkish 
English